Przejdź do treści A- A+ Reset Wersja tekstowa Wysoki kontrast Pełna wersja
Wersja tekstowa dla niedowidzących  
Kontakt
tel. 605 734 979    E-mail: biuro@kaszubypolnocne.pl
Rosyjski Niemiecki Angielski
Jesteś tutaj: Home / Okolice Helu

Okolice Helu

01. Rejon Umocniony „Hel”

Pierwszym znakiem wskazującym na militarne znaczenie Półwyspu Helskiego dla obrony II Rzeczypospolitej była budowa wojskowej linii kolejowej z Pucka do Helu w latach 1920-1921. W kolejnych latach w Helu funkcjonował jedynie wojskowy punkt obserwacyjny i dopiero w kwietniu 1929 ogłoszono, że licząca około 10 km końcowa cześć półwyspu jest obszarem wojskowym. Ograniczenia zlikwidowały ruch turystyczny w Helu i spowodowały przeniesie pensjonatów poza teren wojskowy - w efekcie powstała nowa letniskowa miejscowość nazwana Jurata.

02. Port wojenny w Helu

W okresie międzywojennym, około 1 km na zachód od portu rybackiego w Helu, zbudowano bazę floty wojennej. Wybrano miejsce przylegające do głębokiej wody i pozwalające na ruch okrętów o zanurzeniu przekraczającym 10 m. W latach 1931-1934 zbudowano basen o szerokości 320 m i długości 440 m, z wyposażonym w torowiska nabrzeżem obsługowym. W lasach wokół portu, szerokim wachlarzem, rozmieszczono artylerię przeciwlotniczą i nadbrzeżną, magazyny amunicji artyleryjskiej, torped, min morskich, zbiorniki paliwa oraz elektrownię.

03. Bateria „duńska”

W roku 1931 Polska Marynarka Wojenna otrzymała od wojsk lądowych 4 ciężkie i mało mobilne armaty kalibru 105 mm, zakupione do testów uzbrojenia. Były to dwie pary francuskich dział firmy Schneider, w wersji dla armii duńskiej (lufa dł. L48) oraz greckiej (L31). Uzbrojenie to zapoczątkowało tworzenie baterii nadbrzeżnych R.U. Hel. Jednak z uwagi na to, że armaty były dwóch typów i o różnych parametrach balistycznych, zbudowano dwie dwudziałowe półbaterie. Ponadto były to armaty lądowe, na klasycznych podwoziach kołowych, więc nie spełniały wymagań floty.

04. 21. bateria przeciwlotnicza

W roku 1928 kupiono we Francji 14 armat przeciwlotniczych firmy Schneider kalibru 75 mm, na podstawach morskich. Armaty te posłużyły do zbudowania 4 półbaterii broniących Gdyni oraz 3 półbaterii broniących R.U. Hel. Przeciwlotniczą obronę Półwyspu Helskiego zaczęto projektować dopiero w latach 1932-1933, a półbaterie zbudowano w roku 1935. Otrzymały numery 21, 22 i 23, a w listopadzie 1935 utworzyły 2. Morski Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej. Dwudziałowe baterie rozlokowano: 21. w rejonie cypla półwyspu, 22. na zachód od portu wojennego, a 23. w rejonie osady Hel-Bór. Miejsca budowy wybrano tak, aby armaty mogły strzelać także na morze i na plaże, dla obrony przed desantem. Do baterii 21. i 22. doprowadzono kolej wąskotorową, a bateria 23. znajdowała się tuż przy torze Hel-Jurata.

05. Bateria „cyplowa” – 31. bateria im. Heliodora Laskowskiego

Dla obrony bazy morskiej w Helu konieczne były armaty średniego kalibru, mogące walczyć także z krążownikami przeciwnika. Dzięki staraniom kapitana marynarki Heliodora Laskowskiego zrezygnowano z zakupu starych dział we Francji i w roku 1933 zamówiono armaty w szwedzkiej firmie Bofors. Nowoczesne armaty kalibru 152,4 mm wz. 35 dostarczono do Polski dwa lata później. Nową i najsilniejszą wówczas polską baterię nadbrzeżną ulokowano prawie na końcu cypla helskiego. W ciągu 1935 roku zbudowano cztery stanowiska ogniowe, w których armaty ustawiono na stropach żelbetowych schronów zawierających magazyny amunicji. Bateria otrzymała numer 1, który 1 stycznia 1937 roku zmieniono na 31. Jednocześnie nadano baterii imię Heliodora Laskowskiego, zmarłego pół roku wcześniej.

06. 3. BAS

Tuż przed wojną Polska Marynarka Wojenna zakupiła w szwedzkiej firmie Bofors kolejne 4 armaty kalibru 152,4 mm. Były przeznaczone dla drugiej baterii artylerii średniej, zaprojektowanej około 6 km od baterii „cyplowej”. Działa te pozostały w Szwecji, a w czasie działań wojennych w 1939 roku, na ich miejscu zbudowano 34. baterię.

07. 34. Bateria

W dniu 3 września 1939 roku, w porcie wojennym w Helu, zatopiony został stawiacz min ORP „Gryf”. Okręt osiadł na dnie basenu portowego, z przechyłem na prawą burtę. Gdy wygasły pożary postanowiono zdemontować z wraku i przenieść na ląd nadal sprawne uzbrojenie przeciwlotnicze. Po sukcesie tej akcji zapadła decyzja zdemontowania także sprawnych armat artylerii głównej kalibru 120 mm. Około 10 września zdjęto z wraku wieże rufowe z trzema działami (1x I i 1x II) i postanowiono sformować z nich kolejną baterię w R.U. Hel.

08. 13. Bateria Artylerii Stałej

W latach 1946-1956 Polska Marynarka Wojenna zbudowała jedenaście nadbrzeżnych Baterii Artylerii Stałej (w skrócie BAS), wyposażonych w armaty morskie kalibru 152, 130 i 100 mm. Był to element planu obrony wybrzeża Polski za pomocą zagród z min morskich, osłanianych przed trałowaniem ogniem artylerii nabrzeżnej.

09. 27. Bateria Artylerii Stałej

W 1955 roku zbudowano kolejną baterię „cyplową”, którą wyposażono w armaty morskie kalibru 100 mm, typu B-34U. Były to uniwersalne działa szybkostrzelne, pozwalające na zwalczanie samolotów oraz lekkich okrętów i kutrów torpedowych. Armaty umieszczono nad brzegiem Zatoki Gdańskiej, niedaleko portu rybackiego. Żelbetowe stanowiska ogniowe o lekkiej konstrukcji rozstawiono w odległościach co 55 m. Były zagłębione w ziemi i połączone podziemnymi korytarzami komunikacyjnymi.

10. Kolej Rejonu Umocnionego „Hel”

Na terenie bazy floty wojennej w Helu niezbędna była kolej jako główny środek transportu dla ciężkich ładunków. Zbudowano więc sieć linii wąskotorowych, łatwych do zamaskowania i służących do przewożenia torped, min morskich oraz amunicji artyleryjskiej.
Jej korzeni można szukać w helskiej kolejce leśnej, zbudowanej podobnie jak polowa kolejka wojskowa, funkcjonującej w latach 1901-1921. Dysponowała ona 19 km torowisk o rozstawie 750 mm i 600 mm. Zlikwidowano ją po przekazaniu odcinka łączącego Jastarnię i Hel na potrzeby kolei wojskowej prowadzonej z Pucka.

11. Muzeum Obrony Wybrzeża Bateria „Schleswig-Holstein”

Podbicie wielu krajów Europy oraz przygotowania Niemiec do wojny z ZSRR spowodowały, że starannie zadbano o obronę nowo zdobytych wybrzeży Atlantyku i Bałtyku. W newralgicznych miejscach zaczęto budowę baterii najcięższych o kalibrze 15 i 16 cali. Między innymi były to „Trondenes”, „Dietl”, oraz „Nötteröy” ulokowane nad fiordami Norwegii, „Vara” i „Hanstholm II” chroniące cieśninę Skagerrak oraz „Bornholm-Süd” mającą współpracować z podobną baterią budowaną pod Kołobrzegiem.

12. Niemieckie baterie zaporowe

Duże znaczenie zdobytej w 1939 roku Gdyni, jako nowej bazy Kriegsmarine na Bałtyku, spowodowało, że nad Zatoką Gdańską niezwłocznie ustawiono silną artylerię. Rok później, w czasie przygotowań od wojny z ZSRR, wdrożono plan wzmocnienia obrony, obejmujący także artylerię najcięższą. Na Półwyspie Helskim rozmieszczono 119. Morski Dywizjon Artylerii (Marine-Artillerie-Abteilung 119) sformowany w lutym 1940 roku, którego baterie zbudowano w Jastarni, w Helu-Bór, na Górze Szwedów i w Helu. W roku 1942 zmieniono główną funkcję z obrony morskiej na przeciwlotniczą i 119. dywizjon rozwiązano. Baterie wcielono do 219. Morskiego Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej (Marine-Flak-Abteilung 219), a w listopadzie 1943 roku przyporządkowano do 818. dywizjonu.

13. 2. Batalionowy Rejon Umocniony

W połowie lat 50. XX w., dla zabezpieczenia wybrzeża Polski przed atakiem wrogich wojsk, zbudowano kilkanaście ośrodków obrony, które rozmieszczono w miejscach najbardziej sprzyjających desantowi morskiemu. Były to Batalionowe i Kompanijne Rejony Umocnione - rodzaj pododdziału określał wielkość ośrodka obrony. Obecnie nieformalnie mówi się „Linia Rokosowskiego”, „Wał Bałtycki”, etc.
Fortyfikacje zbudowano jak typowe umocnienia polowe, lecz wykorzystując prefabrykaty betonowe zamiast drewna, a podstawowym elementem była lekka płyta w kształcie trapezu.

14. 22. Dywizjon Rakietowy

W latach 60. XX wieku państwa Układu Warszawskiego zbudowały jednolity system obrony przeciwlotniczej. W Polsce, wzdłuż brzegu Bałtyku od Braniewa po Świnoujście, zbudowano linię obrony podległą Marynarce Wojennej.
Na Półwyspie Helskim w styczniu 1963 roku sformowano 22. Dywizjon Rakietowy. Jego uzbrojenie stanowiły rakiety średniego zasięgu W-750, które wraz z radarami i stacją naprowadzania tworzyły system S-75M „Wołchow” (w kodzie NATO: SA-2 „Guideline”). Ulokowany został na wschód od stacji kolejowej Hel, a pierwszy dyżur bojowy rozpoczął się w lipcu 1964 roku.

15. 64. Dywizjon Rakietowy

W roku 1973 na Półwyspie Helskim zbudowano kolejny dywizjon rakietowy, lokując go na wschód od Juraty. Wybrano miejsce od strony morza, na wysokości obecnej rezydencji wypoczynkowej Prezydenta RP.
Jego uzbrojenie stanowiły rakiety małego i średniego zasięgu W-601, które wraz z radarami i stacją naprowadzania tworzyły system S-125 „Newa” (w kodzie NATO: SA-3 „Goa”).

16. Góra Szwedów

Przełom XVI i XVII wieku to dla Helu, podobnie jak i całej Rzeczypospolitej, okres wojen i najazdów – głównie ze strony Szwedów. Jako że Hel był najbardziej wysuniętą polską bazą morską w Zatoce Gdańskiej, w jego historii zapisało się wiele bitew i ataków wrogich flot.

17. Pomnik Obrońców Helu 1939

Na skwerze przy skrzyżowaniu ulicy Wiejskej z ulicą Komandora Porucznika Przybyszewskiego znajduje się Pomnik Obrońców Helu, który pierwotnie składał się z dwóch mieczy umieszczonych na wspólnej podstawie.

18. Mogiła obrońców Helu

Na helskim cmentarzu przy ul. Dworcowej pochowano 31 polskich żołnierzy poległych w 1939 roku, w tym 4 nieznanych. W 1959 roku powstał wykonany z betonu pierwszy pomnik nagrobny, który wyróżniał się pięknym piastowskim orłem przygotowującym się do lotu.

19. Tablica pamiątkowa KOP

W maju 1939 roku, przeniesiono do Helu kompanię odwodową i kompanię ckm z batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza (KOP) „Sienkiewicze” oraz kompanię odwodową pułku KOP „Sarny”. Z tych jednostek sformowano batalion noszący numer IV/7 pp lub IV batalion KOP „Hel” i uzupełniony we wrześniu 1939 pododdziałami Straży Granicznej. Trzeba odnotować, że pułk KOP „Sarny” obsadzał linię fortyfikacji na Polesiu i miał charakter specjalny, forteczny. Tak więc kompania z Sarn obsadziła zapewne schrony bojowe Ośrodka Oporu „Jastarnia”, a nie walczyła jako klasyczna piechota.

20. Tablica pamiątkowa żandarmerii

Przy ulicy Komandorskiej w Helu, w rejonie skrzyżowania z ulicą Komandora Porucznika Przybyszewskiego i hali sklepu dyskontowego, w 2010 roku umieszczono tablicę upamiętniającą żandarmerię wojskową z 1939 roku.


Strona 1 z 2
Ziemia Pucka Karta Turysty

Kontakt

Stowarzyszenie Turystyczne
"Kaszuby Północne"

Lokalna Organizacja Turystyczna

Plac Wolności 28
84-100 Puck
NIP 587 15 28 445


tel. 605 734 979

e: biuro@kaszubypolnocne.pl

m.czuba@kaszubypolnocne.pl

więcej